Lokalny plan ograniczania skutków powodzi  

Plan lokalny ma pomóc społeczności lokalnej w opracowaniu i realizacji strategii zmniejszania skutków powodzi na obszarze gminy. Przygotowanie planu daje następujące korzyści:

  • Pozwala na znalezienie najlepszej, przemyślanej drogi (obejmującej wiele różnych metod działania) do zwiększenia odporności gminy na powódź

  • Ułatwia uzyskanie akceptacji społecznej dla działań, które wiążą się z wydatkami z budżetu gminy oraz inicjuje niezbędną dla osiągnięcia dobrych efektów współpracę samorządu z mieszkańcami

  • Ułatwia znalezienie źródeł finansowania realizacji poszczególnych elementów planu.

Przygotowanie planu, wbrew pozorom, nie jest proste - uzyskanie dobrych efektów zależy bowiem od bardzo wielu czynników: organizacyjnych, społecznych i innych. Poniżej opisujemy podstawowe kroki niezbędne do wykonania takiego planu.

 

Stworzenie koalicji na rzecz budowy i realizacji planu

Jest wiele powodów, aby w tworzeniu lokalnego planu ograniczania skutków powodzi uczestniczyła możliwie szeroka reprezentacja społeczności lokalnej. Choćby dlatego, że powódź nie wybiera - dotyka zarówno mieszkańców, jak i właścicieli firm, sklepów, zakładów, instytucji państwowych - niszczy wszystko, co napotka po drodze. W konsekwencji duża grupa ludzi może być zainteresowana przygotowaniem planu ograniczania zagrożenia powodziowego. Warto to wykorzystać tworząc koalicję wspierającą projekt, gdyż jej rola przy tworzeniu planu może być nieoceniona: począwszy od ustalenia, jakie obszary są zagrożone i z jakiego powodu, poprzez sugestie jak można zagrożeniu przeciwdziałać, skończywszy na ocenie przewidywanej skuteczności proponowanych rozwiązań. Udział wszystkich zainteresowanych zmniejsza, z jednej strony ryzyko popełnienia błędu przy wyborze metod ograniczających skutki powodzi, z drugiej zaś zwiększa szansę, że zostaną wybrane środki najbardziej skuteczne i możliwe do zrealizowania w praktyce.

Stworzenie koalicji na rzecz przygotowania lokalnego planu ograniczania ryzyka powodziowego wymaga odpowiedzi na pytania:

  • jakie grupy społeczne lub zawodowe są zainteresowane przygotowaniem planu?

  • kto i w jakim charakterze będzie pracował przy sporządzeniu planu?

  • kto powinien kierować przygotowaniem planu?

Powstaje również pytanie, jaką formę organizacyjną ma przyjąć koalicja, by jej działania były skuteczne. Proponujemy stworzenie dwóch zespołów: Komitet Sterujący - składający się z lokalnych decydentów i liderów samorządowych. Ich autorytet powinien uwiarygodniać plan w oczach lokalnej społeczności, a potencjał decyzyjny tego zespołu będzie ułatwiał szybkie i sprawne jego przygotowanie. Komitet Planujący - skupiający osoby niezbędne do opracowania planu, takie jak np.: przedstawiciele różnych wydziałów urzędu miasta/gminy (planowania i rozwoju, zdrowia, edukacji itd.), przedstawiciele sektora publicznego i prywatnego, przedstawiciele mieszkańców (komitetów osiedlowych, różnego rodzaju stowarzyszeń). Komitet powinien powołać sekcje pracujące nad wydzielonymi elementami planu, np. Systemem ostrzeżeń powodziowych, edukacją, techniczną ochroną przed powodzią.

 

Inwentaryzacja istniejącej dokumentacji

Ponieważ powodzie są zjawiskami powtarzalnymi, to można się spodziewać, że w każdej zagrożonej gminie istnieją opracowane w przeszłości analizy i przygotowane projekty ochrony przeciwpowodziowej, z których przynajmniej część nie została dotąd zrealizowana. Odszukanie, zebranie i przeanalizowanie tej dokumentacji w zakresie:

  • Historycznych powodzi i ich skutków

  • Przewidywanego zagrożenia powodziowego miasta/gminy

  • Planów i projektów w zakresie ograniczania skutków powodzi dla miasta/gminy

  • Może bardzo pomóc w przygotowaniu planu i zapewne znacznie zmniejszy ilość koniecznej do wykonania pracy.

 

Ustalenie zagrożeń - diagnoza

Identyfikacja zagrożeń jest jednym z kluczowych elementów planu. Obejmuje ona:

  • ustalenie obszarów zagrożonych zalaniem; ważne jest zidentyfikowanie wszystkich obszarów zagrożonych nie tylko wylewem rzeki, ale również podtopieniami (elementów infrastruktury, piwnic budynków itd.) Oraz obniżeń terenu, gdzie gromadzi się woda po gwałtownych opadach utrudniając ruch, podtapiając budynki itd.

  • ustalenie przyczyn zagrożenia poszczególnych obszarów (zalew spowodowany wylewem rzeki, zalew spowodowany podpiętrzeniem dopływu przez główną rzekę, zalew spowodowany gromadzeniem się wód opadowych, spływ powierzchniowy, zalew „cofkowy" przez sieć kanalizacyjną, brak systemu odwodnień lub brak drożności systemu odwodnień)

  • opracowanie mapy miasta/gminy z naniesionymi obszarami zalewowymi i opisanymi przyczynami zalewów.

 

Ustalenie celów planu ograniczenia skutków powodzi i prewencji

Etap ten obejmuje ustalenie co powinno zostać w przyszłości zrobione, czyli do czego zmierzają jego autorzy. Można zacząć od określenia ogólnego celu, a następnie ustalenia celów dla poszczególnych obszarów lub różnych przyczyn powodzi. Przykładem może być: „Ograniczenie strat powodziowych spowodowanych wylewem rzeki" oraz „Ochrona osiedla domków jednorodzinnych przed podtopieniami" i „Ograniczenie zabudowy terenów zalewowych wzdłuż dopływu A". Dyskusja nad celami planu powinna mieć możliwie szeroki zasięg a sformułowane cele powinny stanowić podstawową wytyczną dla budowanego planu.

 

Ustalenie zakresu możliwych działań

Analiza możliwych do zastosowania rozwiązań powinna obejmować maksymalnie szeroki ich zakres z uwzględnieniem metod należących do takich grup, jak:

  • Zmniejszenie kulminacji fali powodziowej i/lub rozłożenie jej w czasie (poldery, mata retencja, retencja lokalna)

  • Ograniczenie obszaru zagrożonego powodzią (obwałowania, kanały ulgi, budowa lub modernizacja kanalizacji, budowa lub naprawa systemu odwodnień)

  • Zmniejszenie podatności terenów zalewowych na straty (lokalne przepisy ograniczające zabudowę na terenach zalewowych, standardy obiektów lokalizowanych na terenach zalewowych, przeniesienia obiektów, wykup terenów i budynków przez gminę)

  • Przygotowanie mieszkańców i użytkowników do reagowania na powódź (lokalne systemy ostrzeżeń powodziowych, lokalne systemy reagowania na powódź, edukacja i informacja, przygotowanie obiektów mieszkalnych, firm i instytucji do powodzi, zakładowe systemy reagowania na powódź)

  • Przygotowanie do odbudowy i rekonstrukcji po zniszczeniach (plany odbudowy i rekonstrukcji obiektów, plany ratowania zniszczonego dobytku, organizacja pomocy, źródła żywności i leków).

 

Wybór najlepszych rozwiązań dla poszczególnych obszarów zagrożeń

Analizy przeprowadzone w poprzednich punktach powinny umożliwić ustalenie, dla każdego z zagrożonych obszarów, listy rozwiązań zmniejszających skutki powodzi. W ramach tego zadania należy również ustalić:

  • Ważność proponowanych rozwiązań z uwagi na spodziewane efekty

  • Szacunkowe koszty poszczególnych rozwiązań

  • Kolejność realizacji rozwiązań.

 

Ocena oddziaływania przyjętych rozwiązań

Wiele z proponowanych rozwiązań może powodować negatywne skutki dla środowiska przyrodniczego lub społecznego. Pierwsze są zwykle spowodowane stosowaniem rozwiązań technicznych, takich jak budowa wałów czy polderów. Konflikty społeczne z kolei może powodować ograniczanie zabudowy terenów potencjalnie zagrożonych powodzią, ustalenie wymagań dotyczących konstrukcji obiektów budowanych na terenach zalewowych lub nawet samo wprowadzenie do planów zagospodarowania przestrzennego granic obszarów zalewowych (map zalewów). Konieczne jest zidentyfikowanie tych konfliktów, ustalenie ich siły i zaproponowanie środków zaradczych. Pewną pomocą przy tych analizach może być wykorzystanie metod stosowanych w strategicznych ocenach środowiskowych.

 

Wsparcie medialne i informacyjne dla działań koalicji

Ponieważ wiele decyzji Komitetu będzie musiało mieć akceptację rad gminy, a nawet całej lokalnej społeczności, niezbędne jest dokładne informowanie o celach planu oraz tworzenie wokół planu „dobrego klimatu". Aby to osiągnąć konieczne jest:

  • Przygotowanie listy lokalnych mediów i instytucji zajmujących się informacją i edukacją

  • Opracowanie programu współpracy z różnymi rodzajami mediów i instytucji.

Konieczne jest również uruchomienie innych kanałów informacyjnych, np. Szkół. Dla każdego ze zidentyfikowanych kanałów, powinny zostać opracowane odpowiednie polityki i programy informacyjne.

 

Przykładowe lokalne plany ograniczania skutków powodzi i profilaktyki powodziowej

W ramach komponentu B.4. projektu Banku Światowego "Usuwanie skutków powodzi" zostały opracowane lokalne plany ograniczania skutków powodzi i profilaktyki powodziowej dla następujących gmin i powiatów dorzecza górnej i środkowej Odry:

  • Powiat Świdnicki,

  • Miasto Oława,

  • Miasto Kłodzko,

  • Miasto Kamieniec Ząbkowicki,

  • Gmina wiejska Kłodzko,

  • Gmina Stronie Śląskie,

  • Gmina Lubrza.

Przedmiotowe lokalne plany ograniczenia skutków powodzi są dostępne i wdrażane przez samorządy.