Powodzie dorzecza Odry

O wielkości i rozmiarach wezbrań decyduje przede wszystkim natężenie opadu oraz jego przestrzenny rozkład. Nie bez znaczenia jest również kształt powierzchni dorzecza oraz orografia terenu, które w przypadku Odry zasługuje na specjalne podkreślenie. Dorzecze Odry jest bardzo rozwinięte i wyjątkowo asymetryczne. Zlewnie lewostronnych dopływów, których obszary źródłowe leżą w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim oraz Olzy wypływającej z Beskidu Śląskiego, zalicza się do rzek górsko-nizinnych. Układ hipsometryczny mezoregionu jest zróżnicowany, wyróżnić tu można trzy zasadnicze typy krajobrazu: górski i podgórski, wyżynny oraz nizinny. Zróżnicowanie środowiska tego obszaru wpływa nie tylko na ilość opadów, ale także na szybkość spływu i możliwości retencyjne zlewni.

Wezbrania powodziowe występują w dolinie Odry prawie corocznie, bądź w górnym jej biegu, bądź w dolnym, bądź też na całej jej długości. Z podanych w tab.1. częstości występowania maksymalnych opadów dobowych wynika, że miesiącami o dużym zagrożeniu powodziowym na Odrze jest lipiec i sierpień.

  • W latach 988-1774 kroniki zanotowały 36 wielkich powodzi w dorzeczu Odry.

  •  W XIX w. katastrofalne powodzie wystąpiły w latach: 1813, 1854, 1855 i 1888 .

  •  W XX wieku wystąpiło szereg groźnych wezbrań między innymi w latach 1903, 1915, 1924, 1938, 1940, 1947, 1958, 1960, 1963, 1964, 1965, 1970, 1972, 1977, 1980, 1985, 1997. Największa powódź, o niespotykanych dotychczas rozmiarach, przekraczających najbardziej katastroficzne oceny, wystąpiła w lipcu 1997 r., druga po niej to powódź również z lipca 1903 r., która uchodziła za największą powódź XX wieku aż do lipca 1997 roku.

 

Tabela  1. Częstość występowania maksymalnych opadów dobowych (1960-1980)

Zlewnia

rzeka

M i e s i ą c e

max

dobowe

[mm]

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

Olza

Kłodnica

Mała Panew

Nysa Kłodzka

Oława, Ślęza,
Bystrzyca, Widawa

Kaczawa

Barycz

Bóbr

-

-

-

-

 

-

-

-

-

-

-

-

-

 

-

-

-

-

-

-

-

 

 

-

-

-

-

-

1

-

-

 

-

-

-

-

1

3

1

3

 

2

4

1

4

3

5

7

4

 

5

2

5

4

5

4

8

4

 

5

5

3

3

4

5

6

4

 

7

7

4

6

1

-

4

1

 

2

1

1

1

-

1

-

-

 

-

1

1

1

-

-

-

-

 

-

-

1

-

-

-

-

-

 

-

-

-

-

147.5 VII

106.7 IX

97.0 VII

165.5 VI

 

156.4 VI

94.8 VIII

98.9 VIII

149.7 VII

 

Na podstawie analizy historycznych przebiegów wezbrań w dorzeczu Odry można wyróżnić trzy typy formowania się fal powodziowych:

  • zasięg opadów krytycznych obejmuje górską część dorzecza powodując gwałtowny wzrost stanów wody na górnej Odrze, jak również na wszystkich dopływach jej górnego i środkowego biegu - np. wezbranie z 1997 r.,

  • zasięg opadów krytycznych obejmuje źródłową część dorzecza Odry. Koncentryczny układ rzek w tej części zlewni (Odra, Ostrawica, Olza, Opawa) oraz zbliżone ich długości powodują nakładanie się fal na krótkim odcinku Odry od ujścia Opawy do ujścia Ostrawicy. Opawa uczestniczy najczęściej w rozbudowie jej części opadającej, natomiast Olza powoduje wydłużanie czasów trwania stanów wysokich w fazie kulminacji, względnie tworzy odrębny szczyt, np. wezbranie z 1985 r.

  • zasięg opadów krytycznych obejmuje zlewnie dopływów środkowego biegu Odry (Kaczawa, Bóbr, Nysa Łużycka), jak np. fala z 1965 r.

Wymienione scenariusze formowania się fali powodziowej na Odrze dobrze obrazuje przebieg największych pięciu wezbrań z okresu 1903-1997 (tab.2.). Powodziowość dopływów prawobrzeżnych Odry (Mała Panew, Stobrawa, Widawa, Barycz) jest mała w porównaniu z lewobrzeżnymi.

Tabela  1. Przepływy maksymalne dla największych wezbrań na Odrze w XX w.

 

Przekrój

Powierzchnia

zlewni

 

 

Przepływy maksymalne [m3/s]

 

[km2]

1903*

1965

1977

1985

1997

Chałupki

Krzyżanowice

Miedonia

Koźle

Krapkowice

Opole

Ujście Nysy

Brzeg Most

Oława Most

Trestno

Brzeg Dolny

Malczyce

Ścinawa

Głogów

Nowa Sól

Cigacice

Mietków

Połęcko

Słubice

4666.2

5874.8

6744.0

9173.6

10720.6

10989.2

13454.9

19731.6

19981.1

20561.2

26428.0

26812.4

29583.8

36393.8

36780.3

39887.6

40396.7

47152.0

53382.0

-

-

2000

-

-

-

2500

-

-

-

-

-

2200

-

1975

-

-

1740

1740

519

854

885

827

890

891

925

936

1040

1210

1330

1330

1200

1240

1200

1170

1200

1370

738

930

960

886

974

1014

1191

1300

1250

1650

1580

1470

1490

1430

1500

1540

1350

1680

1050

1321

1337

1287

1307

1306

1233

1350

1380

1480

1440

1510

1230

1260

1270

1280

1280

1290

2160

-

3100

3290

3430

3500

-

3530

3550

3640

3200

3100

3000

3040

3040

3050

3200

3200

2500

* Na podstawie Sommer Hochwasser der Oder von 1813 bis 1903, Drt Karl Fischer,  Berlin 1907

 

Innym ważnym czynnikiem kształtującym fale powodziowe są czasy koncentracji. Przyjmując jako główny czynnik decydujący o czasie koncentracji długość rzeki, można dokonać wstępnej oceny nakładania się fal z poszczególnych dopływów. Długość głównych dopływów Odry do przekroju ujścia Olzy do Odry (km 27,7) wynoszą:

Ostrawica     

- 87 km

Olza               

- 86 km

Odra              

- 120 km

Opawa          

- 145 km

 

Jeżeli dodatkowo uwzględnimy, że Ostrawica jak i Olza wypływają z masywu Beskidzkiego, to nakładanie się fal wywołanych w głównej mierze Ostrawicą i Olzą jest zjawiskiem naturalnym. W przekrojach ujściowych innych większych dopływów, długości ich i Odry kształtują się następująco:

Mała Panew

L = 132 km; 

 Odra 

L = 218 km (165%)

Nysa Kłodzka

L = 181 km; 

Odra               

L = 240 km (133%)

Kaczawa 

L = 184 km;

Odra               

 L = 375 km (204%)

Barycz 

L = 133 km; 

Odra               

L = 437 km (329%)

Bóbr

 L = 272 km;

Odra               

L = 575 km (211%)

 

Procentowy udział długości Odry w odniesieniu do długości poszczególnych dopływów potwierdza obserwowane przy naturalnych wezbraniach znaczne wyprzedzenie kulminacji dopływów w stosunku do Odry. Najmniejsze wyprzedzenie kulminacji posiada Nysa Kłodzka. Wyprzedzenie to nieznacznie zmniejszają zbiorniki Otmuchów i Nysa, co jest wywołane wydłużeniem części opadającej fali Nysy Kłodzkiej.

Prawdopodobieństwo katastrofalnych wezbrań obejmujących zarówno górną, środkową i dolną Odrę jest bardzo małe. W dolnym biegu Odry występują przeważnie powodzie wiosenne, związane często z pochodem lodów, a także w czasie nie sprzyjających sztormów na Bałtyku, utrudniających spływ wód wezbrania do morza. Ogólną orientację o wielkości stanów i przepływów maksymalnych w czasie wezbrań na Odrze podaje tab. 2 i 3.

 

 

Tabela 3.Maksymalne stany wody podczas wezbrań na Odrze

 

Przekrój

 

Stan

alarm.

[cm]

 

Stan wody [cm]

Przekroczenie stanu alarm. w 1997 r.

 

 

1960

1965

1970

1972

1977

1985

1997

[m]

Chałupki

Miedonia

Ujście Nysy

Trestno

Ścinawa

Połęcko

Słubice

420

600

530

430

400

350

370

604

790

618

548

512

382

400

532

766

620

556

573

484

532

549

756

580

486

448

316

305

611

789

628

550

511

376

379

592

781

642

602

606

513

-

660

838

656

586

577

476

-

705

1045

768

724

732

595

657

2.85

4.45

2.38

2.94

3.32

2.45

2.87